Kamusal alanın politik coğrafyası: Meydanların sosyo-mekânsal anlamları ve eleştirisi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21337667Anahtar Kelimeler:
Kamusal Alan- Politik Coğrafya- Meydan- İlişkisellik- Kolektif HafızaÖz
Bu makale, modern kentsel mekânın en simgesel kamusal alanları arasında yer alan meydanları, kamusal alanın politik coğrafyası çerçevesinde eleştirel bir perspektifle incelemektedir. Meydanlar, sıklıkla karşılaşma, temsiliyet ve kolektif yaşamın doğal ve nötr sahneleri olarak kavramsallaştırılmakta, sosyo-mekansal bir sistem olarak ekonomik, politik ve toplumsal işlevlere sahip kamusal alanlar olarak anlaşılmaktadır. Meydanlar, toplumsal gruplar için birçok işleve sahip olmasının yanında, iktidar ilişkilerinin görünürlük kazandığı, kamusal meşruiyetin üretildiği ve toplumsal düzenin sembolik olarak yeniden kurulduğu çatışmalı mekânlar olarak da işlev görmektedir. Bu nedenle meydanlar, aynı zamanda devletin düzenleyici pratikleri, güvenlik rejimleri ve toplumsal hareketlerin müdahaleleri aracılığıyla sürekli olarak yeniden üretilen politik coğrafyalar olarak da ele alınmaktadır. Bu çalışma, üç temel çıkış noktası üzerinden meydanların sosyo-politik ve çatışmacı karakterini analiz etmeyi amaçlamaktadır: kamusal alanın eleştirel analizi, mekânın üretimi yaklaşımı ve ilişkisel mekân anlayışı. Eleştirel kentsel teori içerisinde konumlanan bu kuramlar altında meydanların, tarihsel, sosyo-politik ve mekânsal ilişkiler içinde üretilen, çok işlevli ve çatışmalı mekânlar olduğu ileri sürülmektedir. Özellikle modern dönemde, birçok toplumda ulus-devlet inşa etme süreçleri ve modernleşme süreçleriyle birlikte meydanların, iktidarın temsili, kamusallığın sınırlarının çizilmesi ve kolektif kimliklerin inşasında merkezi bir rol oynadığı vurgulanmaktadır. Bu çalışmada meydanlar, ilk olarak tarih boyunca çok işlevli kamusal merkezler, kolektif hafızanın maddi olarak yerleştiği hafıza mekânları ve nihai olarak farklı toplumsal aktörler arasında müzakere ve çatışmanın yoğunlaştığı politik alanlar olarak ele alınmaktadır. Bu makalenin amacı, meydanların hem egemen temsil rejimlerinin sahnesi hem de karşı-kamusallıkların ortaya çıktığı özgül mekânlar olduğunu ilgili literatürden hareketle tarihsel, politik ve toplumsal örneklerle teorik olarak incelemektir. Aynı zamanda bu çalışma, meydanları yalnızca karşılaşma, toplanma ve kolektif temsiliyet olarak işlevselleştiren çalışmalara eleştiriler yönelterek meydanların çatışmacı karakterini vurgulamayı hedeflemektedir. Böylece meydanları, bir kamusal alan olarak yeniden düşünmeyi önererek meydanları modern kentlerde politik coğrafyanın temel bileşenlerinden biri olarak tartışmaya açmayı amaçlamaktadır.
İndirmeler
Referanslar
Acar, M. (2019). Yeni bir kent tanımı: ‘Kent halısı’. Mimarlık, (405), 80.
Akman, K. (2020). Kent meydanlarının önemi ve değişen işlevi. Akademik Düşünce Dergisi, (1), 17-33.
Aktüre, S. (1973). 17. yüzyıl başından 19. yüzyıl ortasına kadarki dönemde anadolu osmanlı şehrinde şehirsel yapının değişim süreci. METU Joutnal of the Faculty of Architecture, (1/1), 101-128.
Baykan, A., & Hatuka, T. (2010). Politics and culture in the making of public space: Taksim Square, 1 May 1977, Istanbul. Planning perspectives, 25(1), 49-68.
Benhabib, S. (1992). Models of public space: hannah arendt, the liberal tradition, and jürgen habermas. In C. Calhoun (Ed.), Habermas and the public sphere (pp. 73–98). MIT Press.
Brenner, N. (2009). What is critical urban theory? City, 13(2–3), 198–207.
Cerasi, M. M. (2001). Osmanlı kenti, osmanlı imparatorluğu’nda 18. ve 19.yüzyıllarda kent uygarlığı ve mimarisi (A. Ataöv Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
Childe, G. (2018). Tarihte neler oldu? araçların öyküsü (A. Şenel Çev.). Kırmızı Yayınevi.
Çavdar, O. (2017). Mekân ve kolektif bellek: sivas katliamı ve madımak oteli. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi, (4/1), 237-257.
Çelik, C. (2021). Şehir ve meydan. Düşünen Şehir Dergisi, (14), 10–19.
Çelik, S. (2021). Yeni kapitalizmin mekânsal örgütlenme biçimi olarak yaratıcı kentler: Singapur örneği. İdealkent, 16(45), 1703-1730.
Dechaux, E. (Ed.). (2012). Kamusal alan (H. Köse Çev.). Ayrıntı Yayınları.
Erkilet, A. (2004). Eleştirellikten uyuma. müslümanların kamusal alan serüveni. Hece Yayınları.
Eyüce, Ö. (2000). Meydanlar. Ege Mimarlık Dergisi, (32/2),11.
Franck, K. A., & Huang, T. S. (2021). Occupying public space, 2011: from tahrir square to zuccotti park. In Public Space Reader (pp. 182-189). Routledge.
Fraser, N. (1985). What’s critical about critical theory? The case of habermas and gender.
New German Critique, 35, 97–131.
Fraser, N. (1990). Rethinking the public sphere: a contribution to the critique of actually existing democracy. Social Text, 25/26, 56–80.
Giritlioğlu, C. (1991). Şehirsel mekân öğeleri ve tasarımı. Mimarlık Fakültesi Yayınları.
Göle, N. (2000). İslamın yeni kamusal yüzleri. Metis Yayınları.
Gül, M. (2014). Modern istanbul’un doğuşu: bir kentin dönüşümü ve modernleşmesi (F. B. Helvacıoğlu Çev.). Sel Yayıncılık.
Habermas, J. (2002). Kamusallığın yapısal dönüşümü (M. Sancar & T. Bora Çev.). İletişim Yayınları.
Harvey, D. (2015). Asi şehirler: şehir hakkından kentsel devrime doğru (A. D. Temiz Çev.). Metis Yayınları.
Jacobs, J. (2011). Büyük amerikan şehirlerinin ölümü ve yaşamı (B. Doğan Çev.). Metis Yayınları.
Kalaycı, N. (2013). Farklılıkların temsili sorunu ve kamusal alan. Amme İdaresi Dergisi, 46(4), 1-25.
Karakaş, M. (2019). Kent, mekân ve toplum: mekân sosyolojisine giriş. İçinde M. Karakaş, (Ed.) Kent, Mekân ve Toplum (ss. 15-42). Tezkire Yayınları.
Karatepe, Ş. (2021). Meydan ve modernleşme. İdealKent Yayınları.
Köker, L. (2004). Demokratik meşruluk, kamusal alan ve çokkültürlülük sorunu. İçinde M. Özbek (Ed.) Kamusal alan (ss. 309-320). Hil Yayınları.
Krier, R. (1979). Urban space. Rizzoli International Publications.
Landes, Joan B. (1988). Women and the public sphere in the age of the french revolution. Cornell University Press.
Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden Çev.). Sel Yayıncılık.
Lefebvre, H. (2025). Şehir Hakkı (I. Ergüden Çev.). Sel Yayıncılık.
Low, S. M. (2000). On the plaza: the politics of public space and culture. University of Texas Press.
Lynch, K. (2019). Kent imgesi (İ. Başaran Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Madanipour, A. (1996). Design of urban space: an ınquiry into a socio-spatial process. John Wiley and Sons.
Massey, D. (1996). Politicising space and place. Scottish Geographical Magazine, 112(2), 117-123.
Massey, D. (2005). For space. Sage Publications.
Massey, D. (2013). Space, place and gender. John Wiley & Sons.
Moughtin, C. (2003). Urban design: street and square. Architectural Press.
Negt, O. & Kluge, A. (1993). Public sphere and experience: toward an analysis of the bourgeois and proletarian public sphere. University of Minnesota Press.
Nora, P. (1989). Between memory and history: les lieux de mêmoire. Representations, (26), 7-24.
Özak, N. Ö. & Gökmen, G. P. (2009). Bellek ve mekân ilişkisi üzerine bir model önerisi. İTÜ Dergisi/a, Mimarlık, Planlama, Tasarım, (8/2), 145-155.
Özer, M. N., Ayten, M. A., & Kuntay, O. (2005). Kamusal odak olarak kent meydanları. Planlama, 3, 96-103.
Pirenne, H. (1982). Orta çağ kentleri, kökenleri ve ticaretin canlanması (Ş. Karadeniz Çev.) Dost.
Roy, A. (2016). What is urban about critical urban theory?. Urban Geography, 37(6), 810-823.
Sennett, R. (2013). Kamusal insanın çöküşü (S. Durak & A. Yılmaz Çev.). Ayrıntı Yayınları.
Sennett, R. (2018). Ten ve taş: batı uygarlığında beden ve şehir (T. Birkan Çev.). Metis Yayınları.
Sjoberg, G. (1965). The pre-industrial city, past and present. Free Press Paperback.
Suner, A. (2018). Hong kong-istanbul: şehri şahsileştirmek. Metis Yayınları.
Taşçı, H. (2014). Bir hayat tarzı olarak şehir, mekân, meydan. Kaknüs Yayınları.
Tuna, K. (2017). Toplum açıklama girişimi olarak şehir teorileri. İz Yayıncılık.
Tümer, G. (2000). Kentler, binalar, insanlar, olaylar ve meydanlar. Ege Mimarlık Dergisi, (2/34), 12-17.
Wycherley, R. E. (1962). How the greeks built cities. MacMillian.
Wycherley, R. E. (1978). The stones of athens. Princeton University Press.
Yalçın, H., & Metin, O. (2024). Sosyo mekânsal bir alan olarak meydanlar. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 264-284.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Serkan Çelik
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Turkish Journal of Sense of Place and Urban Studies, Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) Lisansı ile lisanslanmıştır. Bu lisans, orijinal çalışmanın yazarlara uygun şekilde atfedilmesi ve ticari amaçlarla kullanılmaması koşuluyla, dergi makalelerinin dağıtılmasına ve çoğaltılmasına izin verir.
Nasıl Atıf Yapılır
